Toekomstige filmmaker of filmjournalist van de maand: Mijn naam is Kevin Lossez. Ik ben een masterstudent Schrijven uit Gent aan het RITCS. Ik hou van schrijven, lezen en spreken over film. Daarnaast pik ik graag een roman of voetbalwedstrijd mee.
DAS GLUCK IST NICHT IMMER LUSTIG
“Geluk is niet altijd plezierig.” Hiermee opent Rainer Werner Fassbinder, exponent van de Neue Deutsche Welle, zijn bekroonde film ALI: ANGST ESSEN SEELE AUF (1979). Deze paradox is niet enkel een donkere voorbode voor het verhaal, maar vat ook in één adem het getormenteerde leven van de gelauwerde cineast samen. Zo spiegelde zijn persoonlijke leven de constante thema’s in zijn oeuvre: de sensucht - het verlangen naar het onbereikbare; de liefde als dolk en begeerte. Filmmaken was voor hem een overlevingsstrategie tegen de pijn. Zo liepen al zijn relaties slecht af, en pleegden twee van hen zelfmoord, waaronder El Hedi Ben Salem, de non-professionele acteur die Ali speelt.
Na een overdosis cocaïne en alcohol stierf hij op zevenendertigjarige leeftijd. Hij leverde maar liefst veertig films af.
ALLE TURKEN HETEN ALI
De film dramatiseert een liefde die, in het grillige milieu van West-Duitsland in de jaren ’70, gedoemd is om te mislukken. Emmi, een eenzame weduwe die als poetsvrouw werkt, zoekt op een regenachtige avond beschutting. Ze stapt een café binnen dat drukbezocht wordt door immigranten. Daar ontmoet ze de veel jongere Ali, die als automechanieker werkt en voor aalmoezen zijn diensten aanbiedt. Wat in een ander tijdsgewricht een mooie liefde tussen twee buitengesloten indivudeën zou kunnen zijn, eindigt in ellende. Nadat het duidelijk wordt dat Emmi en Ali een koppel vormen, keren familie, vrienden en kennissen haar in walging de rug toe. Ze is nu nog meer alleen dan voorheen. Ook Ali lijdt onder de druk van deze relatie, en wordt gedwongen om zijn keuzes onder ogen te zien.
Fassbinder brengt met dit werk een ode aan de melodrama All That Heaven Allows (1955) van Douglas Sirk. Net als Ali, bestudeert deze prent de sociale implicaties van een taboerelatie, maar met klasse-ongelijkheid als hoofdthema. Door de premisse in een West-Duitse context te plaatsen, en de formule van het Amerikaanse melodrama te behouden, wordt rassenongelijkheid het centrale thema. Vanwege de nuchtere, afstandelijke vertelstijl en regie – beïnvloed door het Brechtiaanse Verfremdungseffect – wordt het emotionele lijden van Emmi en Ali pijnlijk tastbaar, zonder te verzeilen in moralisering. En dat is een verademing. Want anno 2024 worden, uit tokenisme, mensen uit verschillende etnische, sociale en seksuele achtergronden als onderdeel van een soort checklist – meestal zonder dramatische meerwaarde – in audiovisuele werken geperst. Onder andere daarom, maar vooral door de wereldwijde groei van onverdraagzaamheid, xenofobie en discriminatie, is deze film nóg relevanter dan vijftig jaar geleden.
BEELDTAAL
Emmi en Ali worden bijna altijd, samen of afzonderlijk, vanuit afstand en in alsmaar kleinere ruimtes geframed, ook wanneer ze intiem bij elkaar zijn. Meestal kiest een regisseur voor een close-up om de intensiteit van hun emoties te versterken. Dit zorgt ervoor dat veel beelden ijskoud en afstandelijk aanvoelen. Er is een discrepantie tussen wat de personages voelen en wat wij voelen. Fassbinder vertelt ons dat ze, ondanks hun verbondenheid, zielsalleen zijn in deze wereld.
Fassbinder beeldt een onvergeeflijke wereld uit waarin liefde niet kan groeien. De naïeve Emmi kan niet doorgronden waarom mensen haar zo wreed behandelen. Op een bepaald moment gaan Emmi en Ali ergens eten om hun huwelijk te vieren. Blijkbaar kwam Hitler hier eten, vertelt ze tegen hem. De ironie ontgaat hen beiden. Ze besluit de duurste gerechten te kiezen. Waarschijnlijk omdat dat zo hoort na een huwelijk. Voor Ali maakt het ook allemaal niet zoveel uit: “Think much, cry much,” zegt hij. De ober kijkt hen ondertussen met afkeer aan. Slechts een slordige dertig jaar eerder eindigde de oorlog.
WAAROM NAAR FASSBINDER KIJKEN?
Ali: Angst Essen Seele Auf is Fassbinders meest toegankelijke werk. Mocht je nog nooit eerder een film van hem gezien hebben, dan is deze film een perfect begin. Andere bekende werken zijn Die bittere Tränen der Petra Von Kant (1972) en de 14-delige filmreeks Berlin Alexanderplatz (1980), die even briljant zijn. Hoewel deze meer van de kijker vragen, kan elke doorsnee filmliefhebber er met volle teugen van genieten. Fassbinder vat de essentie van deze film bij een dialoog van Ali goed samen: “When we’re together, we must be nice. Otherwise, life is not worth living.”
Geschreven door: Kevin Lossez
