Met de documentaire “Timestamp” zoomt de Oekraïense schrijver-regisseur Kateryna Gornostai in op het leven-zoals-het-is in scholen sinds de Russische invasie van haar land. Ze is niet geïnteresseerd in diepte-interviews, maar ze toont wel alle emoties die kinderen, leerkrachten en ouders doorgaan in tijden van oorlog. Dat levert ontroerende fly-on-the-wall beelden op.
Het is nog maar twee jaar geleden dat de Oekraïense film “20 Days in Mariupol” van Mstyslav Chernov de Oscar voor beste documentaire won. Met zijn ongenadige portret van het verwoestende effect dat de Russische invasie heeft op gewone burgers traumatiseerde de journalist van het persbureau Associated Press de wereld.
“Timestamp” doet het rustiger aan en toont het dagelijkse leven in Oekraïense scholen, terwijl soms op nog geen twintig kilometer het geluid van mortiergranaten klinkt. Achter de ogenschijnlijke normale gang van zaken schuilt een niet-aflatende angst voor luchtaanvallen en het leven van vaders aan het front. Een vernielde school getuigt van de brutaliteit en herinnert aan simpelere tijden terwijl het rumoer van kinderen altijd en overal hetzelfde blijft.
Sowieso mogen de Oekraïense kinderen zich gelukkig prijzen dat ze zelfs in oorlogstijd naar school kunnen, want dat is - zoals “Timestamp” toont - allesbehalve vanzelfsprekend. Dit is geen documentaire die de oorlog probeert te ontwarren of uitgebreide interviews met pedagogen voert. Het is een stille observatie van het leven zoals het is, iets te lang voor zijn eigen goed, maar wel bijzonder belangrijk.
Stille inkijk
De Oekraïense journaliste Kateryna Gornostai toonde al in 2021 dat ze graag jeugdige hoofdrolspelers in de spotlights zet met haar eerste coming-of-agefilm Stop-Zemlia. Dat moet producer Olha Bregman ook zijn opgevallen. Toen de NGO Osvitoria - dat onderwijs in Oekraïne ondersteunt - om een documentaire vroeg, belde zij Gornostai op.
Het resultaat doet denken aan de documentaire “Être et avoir” van Nicolas Philibert, maar dan met de constante dreiging van de oorlog op de achtergrond. We zien hoe elke school hier anders mee omgaat: in de ene school geven leraars online les, in een andere school schuilen de kinderen in de kelder nadat het luchtalarm schel de lessen onderbrak.
Leerkrachten moeten hun lessenpakket gevoelig aanpassen. Toekomstige architecten leren schuilkelders intekenen. Het leger leert hoe je een tourniquet moet aanbrengen om zware bloedingen te stelpen. Ondertussen leren de jongsten wat veilig en niet veilig is met knuffeldieren waar al dan niet een raket aan hangt.
Die dingen passeren bijna als kleinigheidjes, terwijl het dat helemaal niet zijn. De camera toont elke scène zoals die zich afspeelt, zonder oordeel. Gornostai geeft toe dat het onmogelijk is om een fly-on-the-wall te zijn als je met een voltallige filmcrew in een drukke school binnenwandelt, zelfs als je vanop een afstand filmt met telescopische lenzen, maar het resultaat wekt toch sterk die indruk.
Vooruit kijken
Ondertussen floreert het nationalisme in de scholen: de kleuren van de Oekraïense vlag keren terug op de muren van de school, op kousen, op ballonnen, op bloemen, op lintjes aan een bel en in de haren van traditioneel uitgedoste meisjes. Oekraïne, zo herhalen leerkrachten, is “glorieus” en de kleinsten herhalen die woorden gretig. Het biedt steun om te geloven dat het land onverwoestbaar is.
Nog sterker klinken de anti-oorlogsliederen en nog luider klinken de momenten van nationale stilte. “Wat is het kostbaarst?” vragen leerkrachten. De kleinsten antwoorden: “Het leven!”
Terwijl de oorlogsdreiging woede en angst aanwakkert, werkt de focus op kinderen en leerkrachten als een hoopvol tegengif. Na de lessen maken tieners TikTok-filmpjes op het strand. De laatstejaars leren dansen. In de woorden van de veteraan die een speech geeft: het leven houdt niet op.
Timestamp speelt nu in de zalen. Bekijk hier de programmatie van de film!
