Wat is de verhouding tussen mens en natuur? Een vraag die al jarenlang documentairemakers in haar greep houdt. Victor Kossakovsky probeert er met zijn gloednieuwe documentaire Architecton (2024) een antwoord op te geven, door beton als protagonist te nemen. Van verwoeste flatgebouwen in Oekraïne tot aardbevingen in Turkije: hij toont hoe fragiel de moderne architectuur is door deze lijnrecht tegenover de permanentie van ruïnes en tempels te zetten, waar beton na 2000 jaar nog steeds overeind blijft. In die vergankelijkheid stellen wij ons als kijker de vraag: wat blijft er nog over als de mensheid alles doet instorten?
Een cirkel in een cirkel
Naast praktisch nut speelt beton ook een esthetische rol, en die wordt vertolkt door Michele De Lucchi, een van de meest invloedrijke architecten en designkunstenaars in Italië. We zien hem, en een paar werkmannen, zorgvuldig met grote stenen een cirkel aanleggen in zijn tuin. Waarom die cirkel er is, wordt - zoals in vele anderen creatieve documentaires - zonder enige context weergegeven. In combinatie met de resterende beelden kan hierdoor bijna alles een eigen interpretatie krijgen, wat een bevrijdend gevoel met zich meebrengt. In een wereld waarin alles duidelijk en entertainend moet zijn werkt het verademend om meegenomen te worden in een trager tempo. Eentje dat luistert, in plaats van oordeelt.
Het enige wat we weten is dat geen mens de cirkel mag betreden. Het moet een plek zijn waar het gras een kans heeft om te groeien zonder afgemaaid te worden. Een plek waar dieren in vrijheid en zonder angst kunnen bewegen. Het hof van Eden, zonder de zonde van de mens. Het enige andere in de cirkel zijn houten stokken die de windrichtingen aangeven. Michele creëert op deze manier een soort nieuwe aarde die ons doet nadenken - niet enkel over zijn ontwerp, maar ook over de wereld waarin we leven.
Een zenuwslopende thriller
Het trage ritme van de documentaire is allesbehalve saai, want het tempo houdt de kijker op het puntje van zijn stoel. De shots zijn dystopisch: afgebroken gebouwen, geen mens in zicht. De natuur domineert elk frame en de nauwgezette montage wisselt, met behulp van spannende muziek, af tussen statische en dynamische beelden. Enerzijds om de schoonheid te capteren, anderzijds zijn er de trage droneshots die sluimeren als een gevaar dat we voelen aankomen, maar waar we niets tegen kunnen beginnen.
Maar het is vooral de muziek die het geheel transformeert van een creatieve documentaire naar een zenuwslopende thriller. De componist Evgueni Galperine zet zijn muziek op een vernieuwende manier in als de stem van de aarde. Het omhakken van een boom verandert zo in een pijnkreet van de boom zelf. Een lawine van stenen wordt een dans van ontsnapping. De suspense en landschappen doen vaak denken aan de futuristische kaskraker Dune (2021). Maar is dit is geen fictie - wel de harde realiteit.
Een liefdesbrief van de aarde
Na Vivan Las Antipados (2011) en Aquarella (2018) is Architecton Victor Kossakovsky‘s sluitende betoog om bewuster bezig te zijn met onze planeet – vóór ze haar stem verliest. Niet alleen in het kader van klimaatverandering, ook op het gebied van architectuur. Het probleem is dat architecten graag met beton werken omdat het snel en goedkoop is. Bergen worden verwoest om erop te kunnen bouwen - sneller dan ze worden afgebroken. Wat blijft er nog over van de aarde als we alles blijven gebruiken voor kapitalistische doeleinden? Architecton toont met zijn visuele en emotionele kracht dat het ook anders kan. Het is een liefdesbrief van de aarde, gericht aan haar inwoners.
